कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीया सम्मका पाँच दिनलाई यमपञ्चक वा तिहार भनिन्छ। यस पर्वलाई दीपावली, यमपञ्चक र भाइटीका आदि नामले पनि चिनिन्छ। हिन्दू धर्ममा यो पर्व यमराज र लक्ष्मीदेवीको आराधनासँग सम्बन्धित अत्यन्त महत्वपूर्ण पर्व हो। यसको पहिलो दिनलाई कागतिहार भनिन्छ। यो दिन मानव र प्रकृतिबीचको सहअस्तित्व र सन्देशवाहक पक्षीप्रतिको कृतज्ञता प्रकट गर्ने दिन हो। हिन्दू धर्ममा कागलाई विशेष प्रतीकात्मक अर्थमा लिइएको छ —यसलाई यमलोकको सन्देशवाहक र मृतात्माहरूको प्रतीक मानिन्छ। यस दिन बिहान तेल लगाएर अपामार्ग टाउकामा घुमाउँदै स्नान गरिन्छ। त्यसपछि चतुर्दश यमको तर्पण गरी कुकुरको पूजा गरिन्छ। कुकुरलाई यमराजको दूत मानिन्छ। साँझमा नरक चतुर्दशी दीपदान गरी पितृहरूका लागि प्रकाशद्वारा मार्गदर्शन गरिन्छ। यसै दिनदेखि मन्दिर र घरमा दीपावली सुरु हुन्छ।
कुकुरतिहार
कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीको दिनलाई नरक चतुर्दशी भनिन्छ । यस दिनमा चतुर्दश यमको तर्पण गरी कुकुरको पूजा गरिन्छ।
ॐयमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च । वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ।
औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने । वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नम:
इत्यादि मन्त्र पढेर तर्पण गर्नुपर्दछ । कुकुरलाई यमराजको दूत मानिन्छ। साँझमा दीपदान गरी पितृहरूका लागि प्रकाशद्वारा मार्गदर्शन गरिन्छ। यसै दिनदेखि मन्दिर र घरमा दीपावली सुरु हुन्छ।
लक्ष्मीपूजा
वा दीपावली (कार्तिक औंसी):
कार्तिककृष्ण
औंसीका दिन बेलुका धनधान्यकी अधिष्ठात्री देवी महालक्ष्मीको पूजन र दीपावली गरिन्छ
। यो दिन साँझमा महालक्ष्मी देवीको पूजा गरी धनसम्पत्ति, सुख र सौभाग्यको कामना गरिन्छ।
घर, मठ, बजार, गल्ली सबै स्थान दीपमालिकाले झिलिमिली पारिन्छ। यस दिनदेखि देउसी–भैलो
खेल्न पनि सुरु गरिन्छ ।
गो, बलि
र गोवर्धन पूजा (कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा):
प्रतिपदाका दिन बिहान गाई, गोवर्धन पर्वत र राजा बलिको पूजा गरिन्छ। गोपूजाले कृषिप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्छ। गोवर्धन पूजाले श्रीकृष्णद्वारा गोकुलको रक्षणको स्मरण गराउँछ। बलिपूजाले असुरराज बलिको सत्यनिष्ठा र दानशीलताको आदर्श प्रस्तुत गर्छ। यसै दिन जुवा खेल्ने परम्परा पनि छ, जसलाई प्रतीकात्मक रूपमा आगामी वर्षको भाग्य परीक्षणको रूपमा लिइन्छ।
यमद्वितीया
वा भाइटीका (कार्तिक शुक्ल द्वितीया):
तिहारको अन्तिम
दिन यमराज र यमुनाको स्मरणमा भाइटीका मनाइन्छ। दिदीबहिनीहरूले दाजुभाइलाई दीर्घायु
र सुखको कामना गर्दै सप्तरङ्गी टीका लगाइदिन्छन् र उपहार दिन्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई
वस्त्र, दक्षिणा र आदर अर्पण गर्छन्। यसले भाइबहिनीबीचको ममता र संरक्षणको बन्धनलाई
सुदृढ बनाउँछ।
पर्वसार :
यमपञ्चक पाँच दिनको पर्व हो । यो पर्व धर्म, पितृश्रद्धा, प्रेम र प्रकाशको संगम हो। यसमा काग, कुकुर, गाई जस्ता जनावरप्रति कृतज्ञता,लक्ष्मीप्रति श्रद्धा,भाइबहिनीबीचको प्रेम र पितृप्रति सम्मानको सन्देश निहित छ। यसरी तिहार पर्वले मानव, प्रकृति, देवता र पारिवारिक सम्बन्ध सबैलाई एकसाथ जोड्ने अद्भुत सांस्कृतिक एकता प्रकट गर्दछ ।
