मातातीर्थ औँसी
(मातृसम्मानदिवस) नेपाली परम्परामा माताप्रति श्रद्धा प्रकट गर्ने एक विशेष दिन हो,
यो वैशाख कृष्ण औँसीमा पर्दछ। यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र शास्त्रीय महत्त्व रहेको
छ ।
मातातीर्थ औँसी
माताको स्मृतिमा मनाइने अद्वितीय नेपाली पर्व पनि हो, जसको महत्त्व धर्मशास्त्र र पौराणिक
कथाहरूमा प्रशस्त पाइन्छ । माता नै प्रथम गुरु, पालनकर्ता र जीवनदात्री देवी हुनुहुन्छ
। माताको स्मरण, तर्पण र श्रद्धाभाव भनेको शास्त्रीय रूपमा धर्मको नै एउटा अनिवार्य
अङ्ग हो। यो पर्वले न केवल आमाको सम्मान प्रकट गर्छ, तर धार्मिक दृष्टिले पनि पवित्र
कर्तव्य पालनाको अवसर प्रदान गर्दछ। शास्त्रीय प्रमाणहरू, पौराणिक आख्यानहरू र सांस्कृतिक
अभ्यासहरूले यस पर्वलाई विशेष अर्थ प्रदान गरेका छन्।
माता पिताको
श्राद्ध र तर्पणका लागि तिथि विशेष मानिन्छ (गर्भोपनिषद्, गृह्यसूत्र, धर्मशास्त्र
मा वर्णित)।
१. माताको महत्त्व
: शास्त्रीय प्रमाणहरू शास्त्रहरूमा माताको स्थान अत्यन्त उच्च बताइएको छ।
(क) स्मृतिशास्त्रमा
पनि माताको महिमालाई वर्णन गरिएको छ । जस्तै
"आचार्यादपि
लोकेषु पितरौ च गुरुर्महान् ।
त्रयोऽपि पूजनीयाः
स्युः स्वकर्मनित्यकर्मसु ॥"
अर्थात् यस
श्लोकले पनि माता, पिता र आचार्यलाई नित्यकर्ममा पनि पूजनीय भनी वर्णन गरेको छ।
(ख) तैत्तिरीयोपनिषद्:
"मातृदेवो भव। पितृदेवो भव।"
यहाँ माता र
पितालाई देवतासरह व्यवहार गर्नुपर्ने शिक्षादिइएको छ।
(ग) महाभारत,
अनुशासन पर्व: भीष्म पितामहले युधिष्ठिरलाई माताको पूजा नै श्रेष्ठ धर्म हो भन्ने उपदेश
दिनुभएको छ। माताको आशीर्वाद विना कुनै पनि कर्म पूर्ण हुँदैन भन्ने विश्वास वैदिक
परम्परामा रहिआएको छ।
आशय- शास्त्रहरूमा
माता मात्र शरीर दिने होइन, धर्म, शिक्षा र संस्कार दिने प्रथम गुरुका रूपमा प्रस्तुत
हुन्छिन्। संस्कृत साहित्यमा ‘जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी’ भन्ने भावना प्रकट
भएको छ, जसमा माता र मातृभूमि स्वर्गभन्दा पनि श्रेष्ठ मानिन्छन्।
२. मातातीर्थ
औँसीको उत्पत्ति कथा पौराणिक आख्यान अनुसार, एक पुत्र आमाको वियोगमा मातातीर्थ (हालको
चन्द्रागिरि क्षेत्र) स्थित कुण्डमा रूँदै बसेका थिए। ती कुण्डमा आमाको दिव्य दर्शन
भएको र तिनीबाट आशीर्वाद प्राप्त भएको विश्वास छ। त्यस दिन वैशाख कृष्ण औँसी भएकाले
त्यही दिनदेखि यो पर्व ‘मातातीर्थ औँसी’ भनेर प्रचलनमा आयो।
यस आख्यानले
देखाउँछ कि माता मृत्युपछि पनि आफ्ना सन्तानप्रति स्नेह र रक्षा भावले भरिपूर्ण रहन्छिन्।
मातातीर्थ कुण्ड त्यस दिव्य घटनाको प्रतीक हो जहाँ संतान र माताबीचको आध्यात्मिक मिलन
हुन्छ।
३. धार्मिक
विधि र कर्तव्य
दिवंगत आमाको
तर्पण, पिण्डदान र ब्राह्मणभोजन गरिन्छ।
जीवित आमालाई
आदर, वस्त्र, भोजन आदि अर्पण गरिन्छ।
मातातीर्थ कुण्डमा
स्नान र पूजा गरिन्छ।
वैदिक धर्म
अनुसार तर्पण र श्राद्धले पितृगण सन्तुष्ट हुन्छन् र आशीर्वाद प्रदान गर्छन्। जीवित
आमालाई आदर गर्नु भनेको धर्म, अर्थ, काम र मोक्षका लागि मार्ग प्रशस्त गर्नु हो। माता
प्रसन्न हुँदा समस्त देवता प्रसन्न हुने विश्वास गरिन्छ।
४. सांस्कृतिक
महत्त्व :
मातातीर्थ औँसी
मातृप्रेम, श्रद्धा र कृतज्ञताको अभिव्यक्तिको पर्व हो। यसले व्यक्तिमा पारिवारिक मूल्य,
सामाजिक उत्तरदायित्व र आध्यात्मिक चेतनाको विकास गराउँछ।
यस पर्वले
‘श्रद्धा’ र ‘सेवा’ भन्ने भावनालाई केन्द्रमा राख्छ। आधुनिक जीवनशैलीमा पनि पारिवारिक
सम्बन्ध र आत्मीयताको पुनर्स्थापनाको निम्ति यस्तो पर्व अपरिहार्य हुन्छ।
निष्कर्ष :
मातातीर्थ औँसी
एक अत्यन्त पवित्र दिन हो जसले शास्त्रीय र सांस्कृतिक दुवै दृष्टिले माताको महत्त्वलाई
उजागर गर्छ। यो दिन आमालाई स्मरण गर्ने, कर्तव्य पालन गर्ने र आत्मिक शुद्धिको मार्गमा
अग्रसर हुने माध्यम हो।
श्लोकसहित समर्पण:
"नास्ति मातृसमा छाया, नास्ति मातृसमा गति। नास्ति मातृसमं त्राणं, नास्ति मातृसमा
प्रपा॥"
(माताजस्तै शीतल छहारी, आश्रय, सुरक्षा प्रदान गर्ने अरु कोही हुँदैन ) ।
