परिचय
सरस्वती पूजा प्रत्येक वर्ष माघ शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइन्छ। यसै दिनलाई 'श्रीपञ्चमी' वा 'वसन्त पञ्चमी' पनि भनिन्छ। यो समय शिशिर ऋतुको र वसन्त ऋतुको आगमनको सन्धिकाल हो। प्रकृतिमा नयाँ पालुवा पलाउने र वातावरण सुमधुर हुने समय भएकाले यसलाई ज्ञान र सृजनाको उत्सवका लागि सर्वोत्तम मानिएको छ ।
सनातन संस्कृतिमा विद्या, कला, बुद्धि र वाणीकी अधिष्ठात्री देवी महासरस्वतीको प्राकट्य दिवसको रूपमा मनाइने एक अत्यन्त शुभ र शास्त्रीय पर्व हो। माघ शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने यस पर्वले प्रकृतिको पुनर्जन्म (वसन्त ऋतुको आगमन) र मानवीय चेतनाको विकास दुवैलाई समेटेको छ ।
शास्त्रीय एवं आध्यात्मिक महत्त्व
शास्त्रीय मान्यता अनुसार, सृष्टिको प्रारम्भमा ब्रह्माजीले जीवहरूको सृष्टि गरे पनि उनीहरूमा वाणी र चेतनाको अभाव देखियो। ब्रह्माजीले आफ्नो कमण्डलुबाट जल छर्किएपछि देवी सरस्वतीको उत्पत्ति भयो। उहाँको हातमा रहेको वीणाको झङ्कारसँगै संसारले शब्द र संगीत प्राप्त गर्यो।
श्वेत रङ्गको प्रतीक: देवी सरस्वतीले धारण गर्ने श्वेत वस्त्र र सेतो कमल निर्मल बुद्धि र सात्विक ज्ञानको प्रतीक मानिन्छ।
वीणा र पुस्तक: वीणाले संगीत र कलाको साधनालाई बुझाउँछ भने पुस्तकले ब्रह्मविद्या र शास्त्रको ज्ञानलाई दर्शाउँछ।
ऋतुराज वसन्तको आगमन: 'पञ्चमी' तिथिबाटै प्रकृतिको सौन्दर्य र उल्लास बढ्ने हुँदा यसलाई वसन्त पञ्चमी भनिएको हो। गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले "ऋतूनां कुसुमाकरः" (ऋतुहरूमा म वसन्त हुँ) भनेर यस समयको दिव्यता पुष्टि गर्नुभएको छ।
अक्षरारम्भ र विद्यारम्भ संस्कार
श्रीपञ्चमीलाई बालबालिकाको शिक्षा दीक्षा सुरु गर्नका लागि स्वयं सिद्ध मुहूर्त मानिन्छ। यस दिन कुनै विशेष साइत जुराउनु पर्दैन, किनकि यो दिन आफैँमा ज्ञान प्राप्ति र शुभारम्भका लागि सर्वश्रेष्ठ छ। पाटी पूजन र अक्षर लेखन: वैदिक सनातन परम्पराका अनुयायीहरू रहने नेपाल र भारत लगायत विभिन्न क्षेत्रमा यस दिन बालबालिकालाई पहिलो पटक अक्षर लेख्न सिकाइन्छ। मन्दिरका भित्ता वा पाटीमा "ॐ" वा "श्री" लेखेर अक्षरारम्भ गर्ने प्राचीन परम्परा छ। सानै उमेरदेखि विद्याकी देवीप्रति श्रद्धाभाव जगाउँदा बालबालिकामा एकाग्रता, अनुशासन र सिक्ने अभिरुचि बढ्ने विश्वास गरिन्छ ।
पूजा विधि र सामाजिक पक्ष
यस दिन बिहानै स्नान गरी पहेँलो वा सेतो वस्त्र धारण गरेर सरस्वतीको मन्दिर वा घरमै प्रतिमा स्थापना गरी पूजा गरिन्छ।
सरस्वती पूजाको सामान्य विधि
घरमा वा मन्दिरमा सरस्वती पूजा गर्दा निम्न क्रम अपनाउनु उत्तम मानिन्छ:
पूर्वतयारी: बिहानै स्नान गरी सेतो वा पहेँलो वस्त्र धारण पूजा स्थानलाई सफा गरी कलश स्थापना गर्नुहोस्।
प्रतिमा स्थापना: भगवती सरस्वतीको प्रतिमा वा तस्विरलाई रातो वा सेतो कपडा ओछ्याइएको आसनमा राख्नुहोस्। साथै, आफ्ना पुस्तक, कलम र वाद्ययन्त्रलाई पनि देवीको सामुन्ने राख्नुहोस्। ध्यान र आवाहन: या कुन्देन्दु..आदि स्तुतिहरू वाचन गर्दै देवीको ध्यान गर्नुहोस्।
षोडशोपचार पूजा: सम्भव भए १६ विधिले, नभए पञ्चोपचार (गन्ध, पुष्प, धूप, दीप र नैवेद्य) ले पूजा गर्नुहोस्। देवीलाई विशेष गरी सेतो फूल (जस्तै: चमेली वा सेतो कमल) र पहेँलो मिठाई अर्पण गर्नुहोस्।
पुष्पाञ्जलि: हातमा फूल र अक्षता लिएर भक्तिपूर्वक देवीको पाउमा चढाउनुहोस्।
पुष्पाञ्जलि र वन्दना: या कुन्देन्दुतुषारहारधवला..." जस्ता स्तुतिपद्यहरूद्वारा देवीको आराधना गरिन्छ।"
श्रीसरस्वती देवीका केही स्तुति पद्यहरू :
शुक्लां ब्रह्मविचारसारपरमामाद्यां जगद्व्यापिनीं वीणापुस्तकधारिणीमभयदां जाड्यान्धकारापहाम् ।
हस्ते स्फाटिकमालिकां विदधतीं पद्मासने संस्थितां, वन्दे तां परमेश्वरीं भगवतीं बुद्धिप्रदां शारदाम् ।। १ ।।
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता, सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ।। २।।
रविरुद्रपितामहविष्णुनुतं हरिचन्दनकुङ्कुमपङ्कयुतम् । मुनिवृन्दगणेन्द्रसमानयुतं तव नौमि सरस्वति पादयुगम् ।। ३
अर्थ: सेतो वर्णकी, ब्रह्मविचारको सार तत्वमा लीन रहने, आदि शक्ति, जगत्भरि व्याप्त रहने, हातमा वीणा र पुस्तक धारण गरेकी, भक्तलाई अभय दान दिने, अज्ञानता रूपी अन्धकारलाई नष्ट गर्ने, हातमा स्फटिकको माला लिएकी र कमलको आसनमा विराजमान बुद्धि प्रदायिनी भगवती शारदालाई म वन्दना गर्दछु। यहाँ सरस्वतीलाई केवल एउटा देवी मात्र नभई सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको चेतना र बुद्धिको स्रोतका रूपमा वर्णन गरिएको छ।
दोस्रो श्लोक
यो श्लोक देवीको बाह्य स्वरूप र उहाँको सर्वमान्यताको वर्णनमा आधारित छ ।
अर्थ: जो चमेलीको फूल, चन्द्रमा र बरफको हार जस्तै श्वेत (सेतो) वर्णकी हुनुहुन्छ, जसले शुभ्र वस्त्र धारण गर्नुभएको छ, जसको हात वीणा र वरदान दिने दण्डले सुशोभित छ, जो सेतो कमलको आसनमा बस्नुहुन्छ र जसलाई ब्रह्मा, विष्णु, महेश (शिव) आदि देवताहरूले सधैं पूजा गर्छन्; त्यस्ती सम्पूर्ण जडता (मूर्खता) हटाउने सरस्वतीले मेरो रक्षा गरून्। यस श्लोकले पवित्रता र ज्ञानको सर्वोच्चतालाई दर्शाएको छ, सरस्वती देवीलाई साक्षात् त्रिदेवले समेत आराधना गर्छन्।
तेस्रो श्लोकले देवीको चरण कमलको महिमा गाउँछ।
अर्थ: सूर्य (रवि), शिव (रुद्र), ब्रह्मा (पितामह) र विष्णुद्वारा स्तुति गरिएकी, श्रीखण्ड, चन्दन र कुङ्कुमको लेपले युक्त, मुनिहरू र देवराज इन्द्रद्वारा समान रूपले पुजिने हे सरस्वती! म तपाईँका ती दुई चरण कमलमा प्रणाम गर्दछु। ज्ञानको मार्गमा लाग्ने जोसुकैका लागि पनि देवीको शरण पर्नु नै परम कल्याणकारी हुन्छ भन्ने यसको सन्देश हो।
श्रीपञ्चमी केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठानका साथै अज्ञानताको अन्धकारबाट ज्ञानको प्रकाशतर्फ उन्मुख हुन संकल्प गर्ने पावन दिन हो। बालबालिकाका लागि अक्षरारम्भको यो पहिलो पाइलाले उनीहरूलाई समाजको सचेत र सभ्य नागरिक बन्ने प्रेरणा प्रदान गर्दछ।
