मार्च १४, २०२५
तदनुसार चैत १ गते शुक्रबार अर्थात फागुपुर्णिमाको दिन अस्ट्रेलियामा खण्डग्रास चन्द्रग्रहण
लाग्दैछ। मेल्बर्नको स्थानिय समय अनुसार बेलुका ७:४४ बजे सुरु भएको खण्डग्रास चन्द्रग्रहण
बेलुका ७:४७ बजे समाप्त हुँदैछ। अर्थात, ग्रहणको अवधी २ मिनेट ४६ सेकेन्ड मात्र रहनेछ।
१. ग्रहण भनेको
के हो?
संस्कृतको ग्रहधातुबाट
ग्रहण शब्दको निर्माण भएको छ । यसको सामान्य अर्थ पकड्नु वा लिनु भन्ने हुन्छ । खगोल
वा ज्योतिषशास्त्र अनुसार ग्रहण शब्दले एउटा आकाशीय पिण्डको छायाँले अर्को आकाशीय पिण्डलाई
पूर्ण वा आंशिक रूपमा छेकेर अन्धकार बनाइदिनु भन्ने अर्थ बुझाउँछ । सामान्यतया सूर्य
र चन्द्र बिम्बमा देखिने अन्धकारमय अवस्था नै ग्रहण हो । ग्रहण औंसी र पूर्णिमामा मात्र
लाग्छ। सूर्यग्रहण औंसीमा लाग्छ भने चन्द्रग्रहण पूर्णिमामा लाग्दछ। चन्द्रग्रहणमा
चन्द्रमा र सूर्यको बीचमा पृथिवी रहेको हुन्छ। यस स्थितिअनुसार पृथ्वीको छायाँ चन्द्रमामा
देखिनु नै चन्द्रग्रहण हो। यस अर्थले पनि सूर्य वा चन्द्रबिम्बमा देखिने अन्धकारमय
अवस्था(पूर्ण वा आंशिक)लाई नै ग्रहण भनिएको छ । यो खग्रास र खण्डग्रास गरी दुई प्रकारको
हुन्छ ।ज्योतिषीय भाषामा सूर्य वा चन्द्रमालाई पूरै छोप्ने अवस्थालाई खग्रास र केही
भाग कालो देखिने अवस्थालाई खण्डग्रास भनिएको छ । ग्रहणको खगोलीय तथा धार्मिक पक्षलाई
अलग-अलग रूपमा बुझ्नुपर्छ। खगोलीय दृष्टिकोणले, सूर्यग्रहण र चन्द्रग्रहण पृथ्वी, सूर्य
र चन्द्रमाको स्थिति अनुसार लाग्छ। धर्मशास्त्र र पुराणहरूले ग्रहणलाई एक विशेष धार्मिक
घटना मानेका छन् र यससँग सम्बन्धित विभिन्न नियम र निषेधहरू वर्णन गरेका छन्।
२. ग्रहण किन
लाग्छ ?
वेद, पुराण
र खगोलीय शास्त्रअनुसार ग्रहण लाग्नुको कारण राहु र केतु हुन् । हिन्दू धर्मशास्त्रमा
राहु र केतुलाई असुर मानिएको छ । समुद्रमन्थनको समयमा राहुले अमृत पिउँदा उसलाई चन्द्र
र सूर्यले चिनाएपछि विष्णुले उसको टाउको काटिदिए। टाउको राहु बन्यो र धड केतु बन्यो।
त्यसपछि राहु र केतु सूर्य र चन्द्रको प्रति वैरभाव राख्न थाले र अवसर पाएमा उनीहरूलाई
ग्रस्त (निल्न) पार्न थाले । जसलाई हामीले ग्रहण भन्दछौँ।
विष्णुपुराणमा
उल्लेखित श्लोकः
राहुश्चन्द्रार्कमभ्येति
गृहीत्वा ग्रहणं यदा ।
तदा तपस्तु
कर्तव्यं धर्मे च स्थिरता भवेत् ॥(विष्णुपुराण २.१२.३४)
(राहुले जब
सूर्य वा चन्द्रलाई ग्रस्छ, त्यतिबेला तपस्या गर्नुपर्छ र धर्ममा स्थिर रहनुपर्छ।)
३. ग्रहणमा
धर्मशास्त्रले निषेध गरेका कार्यहरू
धर्मशास्त्रहरूमा
ग्रहणकालमा विभिन्न कर्म निषेध गरिएको पाइन्छ। ग्रहणकालमा अशुभ प्रभाव पर्ने भएकाले
केही विशेष कार्य नगर्न भनिएको छ।
(क) भोजन निषेध
: ग्रहणकालमा भोजन गर्न वर्जित छ। ग्रहणको अशुद्ध प्रभाव शरीरमा नपरोस् भनेर भोजन निषेध
गरिएको हो।
मनुस्मृतिमा
उल्लेखित श्लोकः
ग्रहणे तु व्रतं
कार्यं न भोज्यं न च जल्पनम् ।(मनुस्मृति ४.४१)
(ग्रहणको समयमा
व्रत गर्नु उचित हो, भोजन र अनावश्यक कुरा गर्नु उचित होइन।)
(ख) शयन निषेध
ग्रहण कालमा
सुत्नाले अशुभ फल प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास छ।
याज्ञवल्क्यस्मृतिः
ग्रहणे तु न
निद्रायां प्रविशेत् कुशलो नरः ।(याज्ञवल्क्यस्मृति १.४५)
(ग्रहणमा कुशल
पुरुषले निद्रा लिनु हुँदैन।)
(ग) मैथुन निषेध
ग्रहणकालमा
मैथुनबाट उत्पन्न सन्तान अशुभ वा दोषयुक्त हुने विश्वास गरिएको छ।
"मैथुने
ग्रामशुकरः"
महाभारतमा उल्लेखित
श्लोकः
ग्रहणे संभवं
गर्भं न धारयति सा सती ।(महाभारत, अनुशासन पर्व १३.११४.४१)
(ग्रहणकालमा
गर्भ रहन गयो भने सन्तानमा दोष उत्पन्न हुन्छ।)
(घ) स्नान र
शुद्धीकरण आवश्यक
ग्रहण समाप्त
भएपछि स्नान गरेर शुद्ध हुनुपर्ने नियम छ।
मनुस्मृतिः
ग्रहणं चापि
सम्पूर्णं स्नानेन शुद्धिरुच्यते ।(मनुस्मृति ५.१०८)
(ग्रहण समाप्त
भएपछि स्नान गर्नाले शुद्धि प्राप्त हुन्छ।)
३. ग्रहणकालमा
के के गर्नुपर्छ ?
ग्रहणकालमा
केही पुण्यकर्म, जप, ध्यान आदिलाई शुभ मानिएको छ।
१. गायत्री
मन्त्र जप
२. भगवान विष्णु
वा शिवको आराधना विष्णु वा शिवको आराधना
३. दान, तर्पण,
स्नान
४. महामृत्युञ्जय
मन्त्रको जप
५. पवित्र नदी
वा जलाशयमा स्नान
स्कन्दपुराणमा
उल्लेखित श्लोकः
ग्रहणे स्नानदानं
च जपहोमसमाचरन् ।
अक्षय्यं फलमाप्नोति
मुक्तिं च लभते ध्रुवम् ॥(स्कन्दपुराण ३.२३.४५)
(ग्रहणकालमा
स्नान, दान, जप र होम गर्नुले अक्षय फल प्राप्त हुन्छ र मोक्ष प्राप्ति हुन्छ।)
निष्कर्ष:
ग्रहण खगोलीय
घटना हो, तर हिन्दू धर्ममा यसलाई राहु-केतुसँग जोडिएको एक महत्वपूर्ण धार्मिक घटना
मानिन्छ। ग्रहणकालमा भोजन, शयन, मैथुन आदि निषेध गरिएको छ भने जप, ध्यान, दान, स्नानलाई
पुण्यदायी मानिएको छ। धर्मशास्त्रहरूमा यसको विस्तृत व्याख्या गरिएको छ, जसअनुसार ग्रहणलाई
एक पवित्र र महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा लिइएको छ।
