परिचय र पौराणिक पृष्ठभूमि :
'शिव' को अर्थ कल्याण हो र 'रात्रि' को अर्थ रात। त्यसैले, जसले सबैको कल्याण गर्छ र जसको शरणमा जाँदा अज्ञानतारूपी अन्धकार नष्ट हुन्छ, उही शिव हुन्। केही मान्यता अनुसार, यसै दिन भगवान् शिव र माता पार्वतीको विवाह भएको थियो। अर्को प्रसङ्गअनुसार, सृष्टिको प्रारम्भमा यसै दिन भगवान् शिव 'ज्योतिर्लिङ्ग' का रूपमा प्रकट हुनुभएको थियो।
"फाल्गुनकृष्णचतुर्दश्यामादिदेवो महानिशि।
शिवलिङ्गतयोद्भूत: कोटिसूर्यसमप्रभ:॥"
(अर्थात्: फाल्गुण कृष्ण चतुर्दशीको महारात्रिमा आदिदेव भगवान् शिव करोडौँ सूर्यको समान प्रभा भएको शिवलिङ्गको रूपमा प्रकट हुनुभयो।)
विशेष गरी शिवपुराण, लिङ्गपुराण र स्कन्दपुराणमा यसका रोचक र दार्शनिक प्रसङ्गहरू पाइन्छन्।
शिवरात्रिसँग सम्बन्धित प्रमुख आख्यानहरू यस प्रकार छन्:
ब्रह्मा र विष्णुको विवाद (लिङ्गको उत्पत्ति प्रसङ्ग)
यो शिवरात्रिको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र आधारभूत आख्यान हो।
कथा: एक पटक ब्रह्मा र विष्णुबीच 'को ठूलो?' भन्ने विषयमा विवाद भयो। विवाद बढ्दै जाँदा उहाँहरूका बीचमा एउटा विशाल, आदि-अन्त नदेखिने ज्योतिर्मय स्तम्भ (अग्निस्तम्भ) प्रकट भयो।
परीक्षा: ब्रह्माजी हंस बनेर माथि (आकाश) तर्फ र विष्णुजी वराह बनेर तल (पाताल) तर्फ त्यसको आदि-अन्त खोज्न जानुभयो। तर दुवैले फेद र टुप्पो भेटाउन सकेनन्। अन्ततः भगवान् शिव त्यसै स्तम्भबाट प्रकट हुनुभयो।जुन दिन यो घटना घट्यो, त्यो फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशी थियो। त्यसैले यस दिनलाई 'महाशिवरात्रि' भनियो।
कालकुट विष र लोककल्याण
समुद्र मन्थनको समयमा निस्किएको भयानक 'कालकुट' विषले सृष्टिलाई विनास गर्न लाग्दा, भगवान् शिवले उक्त विषलाई आफ्नो कण्ठ (घाँटी) मा धारण गर्नुभएको थियो। विषको डाहलाई शान्त पार्न उहाँले टाउकोमा चन्द्रमा र गङ्गा धारण गर्नुभयो। लोकलाई विनाशबाट बचाएको हुनाले यस रात्रिलाई शिवको विजय र कृपाको प्रतीक मानिन्छ।
आध्यात्मिक महत्त्व: पञ्चतत्त्व र चेतना
आध्यात्मिक दृष्टिकोणले शिवरात्रि 'प्रकृतिको मिलन' को समय हो । यो समयमा पृथ्वीको उत्तरी गोलार्द्ध यस्तो स्थितिमा हुन्छ कि मानिसको भित्रको ऊर्जा (कुण्डलिनी) प्राकृतिक रूपमै माथितर्फ प्रवाह हुन खोज्दछ ।
यस दिन निराकार लिंग र साकार विग्रह दुवै स्वरूपमा गरिने पूजनको विशेष महत्त्व छ। शिवजी स्वयंले भन्नुभएको छ— “शिवरात्रिरिति ख्याता तिथिरेषा मम प्रिया” अर्थात् यो तिथि मलाई अत्यन्तै प्रिय छ। यस समयमा गरिएको आराधनाले भक्तलाई जगत्को रक्षा र सञ्चालन गर्न सक्ने आत्मबल प्रदान गर्दछ। जसरी पूर्ण चन्द्रमाको प्रभावले समुद्रको आकार र शक्तिमा वृद्धि हुन्छ, त्यसरी नै यो तिथि धर्म र पुण्यको वृद्धिका लागि महान् काल मानिन्छ— “मद्धर्मवृद्धिकालोऽयं चंद्रकाल इवांबुधेः”। तसर्थ यो दिन अध्यात्मको मार्गमा अग्रसर हुनेहरूका लागि परम पावन समय हो।
यस व्रतको विशिष्ट फल र विधिको चर्चा गर्दा अर्धरात्रिको पूजा र जितेन्द्रिय हुनुको महत्त्वलाई जोड दिइएको छ। वर्षभरि गरिने निरन्तर पूजाबाट मिल्ने फल केवल यस एक रातको भक्तिबाट प्राप्त हुने कुरा शास्त्रमा उल्लेख छ— “तत्फलं लभते सद्यः शिवरात्रौ मदर्चनात्”। स्कन्द पुराणले अर्धरात्रिमा शिवजी र शक्तिहरूको पृथ्वीमा विचरण हुने समयलाई पूजनका लागि श्रेष्ठ मानेको छ। तसर्थ, भक्तले “शिवरात्रावहोरात्रं निराहारो जितेंद्रियः” को संकल्प लिँदै आहार र विकारको त्याग गरी निष्कपट भावले आराधना गर्नुपर्दछ। यस्तो संयमित उपासनाले मनुष्यका ज्ञात-अज्ञात सम्पूर्ण पापहरूको नाश गरी तत्कालै ईश्वरीय कृपा र शान्ति दिलाउँछ।
जागरण: शिवरात्रिमा रात्रि जागरणको विशेष अर्थ छ। यसले हाम्रो चेतनालाई सुषुप्त अवस्थाबाट जगाएर उच्च अवस्थामा पुर्याउँछ ।
संयम र तप: व्रत बस्नुको अर्थ केवल भोको रहनु होइन, बरु आफ्नो इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रण गरी 'शिव' अर्थात् 'परम तत्त्व' को नजिक रहनु हो।
उपासना पद्धति र पञ्चाक्षरी मन्त्र
शिवरात्रिमा विशेष गरी माटो वा ढुङ्गाको लिङ्ग बनाएर पञ्चामृत (दूध, दही, घिउ, मह, चिनी) ले अभिषेक गरिन्छ। भगवान् शिवलाई बेलपत्र, धतुरो र शमी अत्यन्त प्रिय छन्।
शिवोपासनाको सबैभन्दा शक्तिशाली मन्त्र:
"ॐ नम: शिवाय"
यस मन्त्रले पृथ्वी, जल, तेज, वायु र आकाश गरी पाँचै तत्वलाई शुद्ध गर्दछ भन्ने विश्वास गरिन्छ।
शिव र शक्तिको मिलन (विवाह उत्सव)
धेरै पौराणिक स्रोतहरूका अनुसार, महाशिवरात्रि शिव र माता पार्वतीको मिलनको महापर्व हो।
दर्शन: यो केवल एउटा विवाह मात्र नभएर 'पुरुष' र 'प्रकृति' को मिलन हो। सतीदेवीको आत्मदाहपछि वैरागी बन्नुभएका शिवलाई पुनः गृहस्थ धर्म र लोककल्याणमा ल्याउनका लागि पार्वतीले कठिन तपस्या गर्नुभएको थियो । फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीकै दिन उहाँहरूको विवाह सम्पन्न भएको मानिन्छ।
शिवरात्रिमा विशेष गरी माटो वा ढुङ्गाको लिङ्ग बनाएर पञ्चामृत (दूध, दही, घिउ, मह, चिनी) ले अभिषेक गरिन्छ। भगवान् शिवलाई बेलपत्रर धतुरो अत्यन्त प्रिय छन्।
उपसंहार
शिवरात्रि हामीभित्र रहेको रिस, राग, लोभ र अज्ञानतालाई त्यागेर सत्य, सुन्दरता र कल्याण तर्फ लाग्ने प्रेरणा दिने पर्व हो। पशुपतिनाथदेखि कैलाश मानसरोवरसम्म र घर-घरका शिवालयहरूमा गरिने पूजाले विश्व शान्ति र सद्भावको सन्देश दिएको छ ।
