परिचय
नेपाली समाज, संस्कृति र धार्मिक परम्परामा 'श्री स्वस्थानी' भगवतीको स्थान अत्यन्त विशिष्ट छ। पौष शुक्ल पूर्णिमादेखि माघ शुक्ल पूर्णिमासम्म चल्ने यो एक महिने व्रत केवल कर्मकाण्ड मात्र नभएर, निष्ठा, भक्ति र आध्यात्मिक अनुशासनको महापर्व हो।
श्री स्वस्थानी मातालाई आद्यशक्ति, जगजननी देवीका रूपमा पुजिन्छ। स्कन्द पुराणको केदारखण्ड अन्तर्गत 'माघ महात्म्य' मा कुमार र अगस्त्य मुनिबीचको संवादका रूपमा यो कथा प्रचलित छ।
'स्वस्थानी' शब्दको अर्थ र स्वरूप
शाब्दिक अर्थमा 'स्वस्थानी' भन्नाले स्व (आफ्नो) + स्थान (अस्तित्व) अर्थात् 'आफ्नो स्थानमा रहनु' भन्ने बुझिन्छ। आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा, जो स्वयं आफ्मो मूल स्वरूपमा रहनुहुन्छ, वहाँ नै स्वस्थानी हुनुहुन्छ ।
देवीको ध्यान स्वरूप:
स्वस्थानी माताको स्वरूप वर्णन गर्दा उहाँ सुनको जस्तै वर्ण भएकी, तीन नेत्र भएकी, र प्रसन्न मुद्रामा कमलको फूलमा विराजमान हुनुहुन्छ। उहाँका चार हातहरूमा क्रमशः चक्र, त्रिशूल, तरबार र कमलको फूल रहेका छन्। उहाँको वरिपरि अष्टमातृका (महाकाली, वैष्णवी, ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वाराही, इन्द्रायणी र चामुण्डा) ले घेरेको मानिन्छ।
पौराणिक आधार
स्वस्थानी व्रत कथाको मूल स्रोत स्कन्द पुराण हो। यसमा सृष्टिको रचनादेखि देवासुर संग्राम र विभिन्न मानवीय लीलाहरू समेटिएका छन्। यसको पौराणिक आधारलाई मुख्यत: तीन खण्डमा हेर्न सकिन्छ:
शिव-शक्ति लीला: सतीदेवीले पिता दक्ष प्रजापतिले पति महादेवको अपमान गरेको सहन नसकी यज्ञकुण्डमा प्राण त्याग गरेको, महादेवले सतीको मृत शरीर बोकेर हिँड्दा विभिन्न स्थानमा अंग पतन भई 'शक्तिपीठ' हरू उत्पत्ति भएको प्रसंग यसको मूल आधार हो।
पार्वतीको तपस्या: हिमालय पुत्री पार्वतीले महादेवलाई पति पाऊँ भनी भगवान् विष्णुको उपदेशअनुसार बालुवाको शिवलिङ्ग बनाई निराहार रही, विधिपूर्वक स्वस्थानीको व्रत बसेको प्रसंग छ। यहीँबाट यो व्रतको माहात्म्य सुरु भएको मानिन्छ।
पाप र प्रायश्चितको कथा (गोमा र चन्द्रावती): कथाको उत्तरार्धमा गोमा ब्राह्मणीको दुःख र उनका छोरा नवराजको राजा हुने प्रसंग तथा अहंकारी चन्द्रावतीको पतन र पछि स्वस्थानीको कृपाले पुनः उद्धार भएको कथा छ। यी कथाहरूले 'कर्मको फल' र 'दैवी कृपा' को सिद्धान्तलाई वर्णन गरेका छन् ।
आध्यात्मिक तथा दार्शनिक महत्त्व
स्वस्थानी कथा केवल दन्त्यकथा होइन, यो जीवन दर्शनको ऐना हो। यसका आध्यात्मिक पक्षहरू यस प्रकार छन्:
सत्यको विजय: स्वस्थानीलाई 'सत्य' की देवी मानिन्छ। कथाले सिकाउँछ कि जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि सत्य र धर्मको मार्ग त्याग्नुहुँदैन। गोमा ब्राह्मणीको धैर्यता यसको उदाहरण हो।
अहंकारको नाश: दक्ष प्रजापति र चन्द्रावतीको प्रसंगले मानिसमा हुने घमण्डले कसरी पतन गराउँछ भन्ने देखाउँछ। जब व्यक्तिले 'म' भन्ने भाव त्यागेर ईश्वरप्रति समर्पण गर्छ (जस्तै चन्द्रावतीले पछि गरिन्), तब मात्र मोक्ष वा शान्ति प्राप्त हुन्छ।
दाम्पत्य र पारिवारिक मूल्य: शिव र पार्वतीको सम्बन्धमार्फत पति-पत्नी बीचको प्रेम, त्याग र समर्पणको भावनालाई यसले उच्च स्थान दिएको छ।
अनुशासन र संयम: एक महिनासम्म चल्ने यो व्रतले मानिसलाई शारीरिक र मानसिक रूपमा अनुशासित बनाउँछ। सात्विक भोजन नियमनिष्ठा र दैनिक कथा श्रवणले मनलाई शुद्ध बनाउँछ।
सामाजिक तथा सांस्कृतिक प्रभाव
नेपालमा विशेष गरी शालीनदी (साँखु) मा लाग्ने एक महिने मेलाले यसको सांस्कृतिक महत्त्व दर्शाउँछ। जाडो मौसम (माघ) मा नदीमा स्नान गरी (माघ स्नान), घाम तापेर कथा सुन्ने परम्पराले प्रकृति र मानवको सम्बन्धलाई पनि जोडेको छ। यो व्रतले जात, र वर्ण भन्दा माथि उठेर भक्तिको शक्तिलाई महततब दिएको छ । व्रतको अन्त्यमा १०८ रोटी, १०८ अक्षता, १०८ फूल आदि चढाउने र तीमध्ये ८/८ वटा पतिलाई वा छोरालाई, त्यो नभए मित छोरालाई दिने वा गंगामा बगाउने विधिले दान र समभावको सन्देश दिएको छ ।
श्रीस्वस्थानी परमेश्वरीको व्रत र कथा श्रवणले मानिसलाई केवल धार्मिक पुण्य मात्र दिँदैन, यसले जीवनमा आइपर्ने दुःख, कष्ट र संघर्षसँग जुध्ने आत्मबल पनि प्रदान गर्छ। "हेर्दा कथा, सुन्दा अर्ति" भनेझैं यसले हामीलाई आफ्नो स्व-स्थान अर्थात् कर्तव्य र नैतिकतामा रहन प्रेरित गर्दछ।
सारमा जसको प्रसाद र कृपाले जीवनमा मङ्गल हुन्छ, तिनै श्री स्वस्थानी परमेश्वरीले हामी सबैको कल्याण गरून् । जय स्वस्थानी भगवती !!!
