सनातन
परम्परामा प्राण प्रतिष्ठा (देवमूर्तिमा दैवीचेतना (प्रतिष्ठापन)को प्रक्रिया र
आधारहरू—वेद, स्मृति, आगम,
पुराण तथा शिल्पशास्त्रहरूलाई मानिन्छ ।
प्राण प्रतिष्ठा केवल विधि–विधान
मात्र नभई दैवी सत्ता,
मन्त्रशक्ति, आचार्य–सङ्कल्प र भक्तहरूका भावको
सङ्गम हो, जसले मूर्तिलाई
अर्चनायोग्य बनाउँदै समुदायको आध्यात्मिक–सांस्कृतिक जीवनलाई केन्द्रित र सुदृढ बनाउँछ।
साथै यसमा विधिका चरणहरू,
अनिवार्य तयारी, नित्यसेवा, सामाजिक–सांस्कृतिक प्रभावलाई पनि समकालीन सन्दर्भमा
बुझ्नुपर्ने हुन्छ ।
विषय
परिचय
सनातन
सभ्यतामा देवालय र देवमूर्तिले धार्मिक
जीवनलाई संरचना र शक्ति प्रदान
गर्छ। मूर्तिको निर्माणपछि प्राण प्रतिष्ठा विना त्यो प्रतिमा
केवल शिलारूप मात्र मानिन्छ; प्रतिष्ठा सम्पन्न भएपछि मात्र अर्चनायोग्य चैतन्ययुक्त देवस्वरूपका रूपमा स्वीकृत हुन्छ। आगमिक परम्परामा यसलाई मूर्तिसंस्कार का रूपमा लिइन्छ,
जसमा मन्त्र, न्यास, होम, स्नपन, नेत्रोन्मीलन,
कलशाभिषेक आदि सोपानहरू क्रमशः
सम्पन्न गरिन्छ।
प्राण
प्रतिष्ठाको अर्थ
‘प्राण’
शब्दले जीवन–चेतनालाई जनाउँछ;
‘प्रतिष्ठा’ले स्थापन/स्थायित्वलाई।
अतः प्राण प्रतिष्ठा भनेको मन्त्रशक्ति र आचार्य–सङ्कल्पद्वारा
देवताका सूक्ष्म–चेतन–तत्त्वलाई मूर्तिमा
आवाहन/आधान गर्ने संस्कार
हो। जयाख्य–संहिता, पद्म–संहिता (पाञ्चरात्र);
कामिकागम (शैव) आगमहरूमा यो
देवता–आवाहन, आसन–स्थापन, न्यास,
प्राणाधान ( प्रतिष्ठापन), नेत्रोन्मीलन (नेत्र–उद्घाटन) र अर्चना–आराधना
सम्मिलित बहु प्रक्रिया वर्णित
छ ।
३. शास्त्रीय आधारहरू
३.१ वेद र
ब्राह्मण/आरण्यक परम्परा
वेदकै
सन्दर्भमा देव–आवाहन, उपचार,
स्तुति र अर्पण—यी
यज्ञीय विषयहरू मूर्तिपूजामा रूपान्तरित भएको देखिन्छ। ऋग्वेदका
स्तोत्रहरूमा देवताहरूलाई आवाहित गरी स्तुत्य–अर्च्य
मानिएको पाइन्छ; ब्राह्मणग्रन्थहरू (जस्तै शतपथ ब्राह्मण) मा
यज्ञीय देव–आवाहन, प्रतिष्ठापन,
समर्पण आदिको विवेचना छ, जसले आवाहन–अर्चनको वैदिक पृष्ठभूमि बलियो बनाउँछ ।
३.२ स्मृतिकारहरूको संकेत
धर्म–स्मृतिहरूमा देवमूर्तिको स्थापना, पूजा र नित्यसेवा
सम्बन्धी सामान्य निर्देशहरू पाउँछौँ—मूर्तिलाई शोधन गरी, विधिपूर्वक
प्रतिष्ठित गरेपछि मात्र नित्य–अर्चना गर्नु उपयुक्त मानिएको छ।
३.३ आगमिक परम्परा
(पाञ्चरात्र, वैखानस, शैव–शाक्त आगम)
आगमहरू
प्राण प्रतिष्ठाका विस्तृत निर्देश–ग्रन्थ हुन्।
पाञ्चरात्र–सम्हिताहरू (जस्तै जयाख्य–संहिता, पद्म–संहिता, पौष्कर–संहिता) मा मूर्ति–निर्माणदेखि
स्थापन–प्राणाधान–नित्यसेवा सम्मको स्पष्ट विधान छ।
वैखानस
आगम (जस्तै वैखानस–कल्पसूत्र, प्रतिष्ठाविधि) विष्णु–मन्दिर परम्पराको मानक मानिन्छ; प्रतिष्ठा–होम, न्यास, कलश–अभिषेक आदिको क्रम व्याख्यायित छ
।
शैव
आगम (जस्तै कामिकागम, करनागम) र शाक्त तन्त्र
(जस्तै कुलार्णव–तन्त्र) मा लिङ्ग/देवी–प्रतिष्ठा, बीजमन्त्र–न्यास, ध्यान–होम आदि विस्तारपूर्वक
निर्देशित छन्।
३.४ पुराण तथा
शिल्पशास्त्रहरू
विष्णुधर्मोत्तर
पुराणमा प्रतिमाविज्ञान, चित्र–शिल्प, नृत्य–सङ्गीतसँगै देवमूर्तिको अर्चना–विधानको व्यापक विवरण छ। अग्नि पुराण,
मत्स्य पुराण, स्कन्द पुराण आदिमा मूर्ति–लक्षण, प्रतिष्ठा–विधि, नित्यसेवा प्रसङ्गहरू सुस्पष्ट छन्।
शिल्प–रितिग्रन्थहरू—बृहत्संहिता (वराहमिहिर), मयमतम्, विश्वकर्मा–प्रकाश—मा प्रतिमा–स्थापन,
मन्दिर–वास्तु र शुभ–मुहूर्त
सम्बन्धी प्रामाणिक मार्गदर्शन भेटिन्छ।
४. विधिका क्रमहरू (संक्षिप्त, आगम–समन्वित रूप)
तल रूपरेखा पाञ्चरात्र/वैखानस/शैव–शाक्त आगमिक
परम्परा र रीतिग्रन्थहरूमा वर्णित
सामान्य अभिसमयहरूको समन्वित प्रस्तुति हो। स्थानीय परम्परा,
आचार्य–पन्था र संप्रदाय अनुसार:
1. पूर्व–तयारी (पूर्वाङ्ग):
भूमि–शुद्धि, मण्डप–निर्माण, कलश–स्थापन, मातृका–पूजा, दीक्षा (आचार्य/ऋत्विक्), व्रत–संयम, स्नपन–शुद्धि।
2. मूर्ति–शुद्धिकरण र आसन–स्थापन:
घृत/पञ्चगव्य/पञ्चामृतादि स्नपन; आसन–मन्त्र; आवाहन—देव–चैतन्यको निमन्त्रण।
3. न्यास/बीज–न्यास:
मुष्टि–न्यास, कर–न्यास, अङ्ग–न्यास; मूर्तिका अङ्ग–विशेषमा बीजमन्त्रादि—शक्ति–आधान।
4. नेत्रोन्मीलन
(नेत्र–उद्घाटन):
चित्र/मूर्तिमा नेत्र–रेखा/बिन्दु प्रतिष्ठा—देव–दर्शन सुलभ
होस् भन्ने अर्थमा चैतन्य–सञ्चारको प्रतीकात्मक/आध्यात्मिक सोपान।
5. प्राण–प्रतिष्ठा (पञ्च–प्राण आधान):
“ॐ प्राणाय नमः, अपानाय, व्यानाय,
उदानाय, समानाय” इत्यादि मन्त्र–जपद्वारा पञ्च–प्राण प्रतिष्ठापन;
सूत्र–धारण/मन्त्र–संस्कार
सहित।
6. होम/हविः समर्पण:
मुख्य–मन्त्र, गायत्री/बीज–मन्त्र–हविर्होम;
अन्त्यमा पूर्णाहुति।
7. कलशाभिषेक,
धारा–अभिषेक:
मन्त्र–संहित जल–अभिषेक; ध्यान–स्तोत्र/ध्यान–मूर्ति–कल्पना।
8. अर्चना,
नैवेद्य, दीप–आरती:
षोडशोपचार,
स्तोत्र–कीर्तन, क्षमा–प्रार्थना र फलश्रुति।
9. प्रतिष्ठोत्तर–नित्यसेवा–विधान:
सुप्रभात/प्रभात–सेवा, स्नपन/अभिषेक, अलङ्कार, अर्चना, नैवेद्य, सायं–दीप, शयन–शॄङ्गार आदिको दैनिक अनुशासन ।
५. नैतिक–आचार्य तयारी र अधिकार
आगमग्रन्थहरू
आचार्य/ऋत्विजका लागि दीक्षा, शुद्ध–आहार, सत्य–पालन, मन्त्र–निष्ठा र अहिंसा–व्रत
अनिवार्य ठान्छन्। मन्त्र–दीक्षा (गुरु–परम्परामा) बिना
स्वतन्त्रतया प्रतिष्ठा नगरिन्न भन्ने चेतावनी पनि पाइन्छ—यसले
मन्त्र–शब्दको शक्ति–प्रवाह गुरु–शिष्य अनुशीलनमा
सुरक्षित राख्छ ।
६. सामाजिक–सांस्कृतिक महत्त्व
(क)
आध्यात्मिक केन्द्रीकरण: प्रतिष्ठित देवालय साधना, ध्यान र सत्सङ्गको केन्द्र
बन्छ।
(ख)
समुदायिक एकता: प्रतिष्ठा–महोत्सवले जाति–पेशाभन्दा माथि
उठेको सांस्कृतिक एकता निर्माण गर्दछ।
(ग)
परम्परा–रक्षा: वेद–आगम–पुराण
परम्परा पुस्तौँसम्म जीवित राख्ने माध्यम।
(घ)
कला–वास्तु संरक्षण: प्रतिमा–निर्माण, शिल्प, सङ्गीत/नृत्य (सेवा) र वास्तु–बोधको
उपाय ।
७. आगम आधार :
आर्यावर्त
भूमिमा वैष्णव–शैव–शाक्त–गणपत्य
आदि परम्पराबाट स्थापन/प्राण–प्रतिष्ठाका संस्कारहरू स्थानीय गुरुकुल/परम्परागत पण्डित मार्गदर्शनमा आज पनि प्रचलित
छन्। यसको वैधानिक–आगमिक
आधार पाञ्चरात्र/शैव–आगममै निहित
छ ।
प्राणप्रतिष्ठा
भएको मूर्तिलाई देवता वास्तवमा जीवितरूपेण प्रतिष्ठित हुनुहुन्छ भन्ने भावले हेर्ने गरिन्छ। त्यसैले यदि लामो समयसम्म
पूजा वा नित्योपचार टुट्यो
भने, शास्त्रानुसार केही विशेष विधिहरू
गर्नुपर्ने हुन्छ।
नित्य
सेवा टुटेमा उपाय :
सेवा
टुटेपछि दोष – गृह, मन्दिर वा
यज्ञस्थलमा स्थापित देवप्रतिमामा नित्य पूजा (स्नान, धूप, दीप, नैवेद्य
आदि) नियमित नहुँदा अनध्यायदोष लाग्न सक्छ ।
दोषपरिहार
उपाय –
पुनः
प्राणप्रतिष्ठा वा संक्षिप्त पुनःसंस्कार
तथा
प्रायश्चित्त जप-हवन गर्न
सकिन्छ।
दीर्घकालसम्म
पूजा नभएको अवस्थामा उपाय :
स्नपन
(अभिषेक), शुद्ध जल, पञ्चामृत, गन्ध,
पुष्पादिले मूर्तिलाई स्नान गराई पुनः पूजाविधि
आरम्भ गर्नुपर्छ।
विष्णुधर्मोत्तर
पुराणमा भनिएको छ–
"अनध्यायः
कृतो यत्र स्नपनं तत्र
कारयेत्।"
अर्थात्,
जहाँ पूजा टुट्छ, त्यहाँ
विधिपूर्वक स्नपन (अभिषेक) गरी पुनः पूजन
गर्नुपर्छ।
सङ्कल्पसहित
क्षमा प्रार्थना :
“अज्ञानात्,
प्रमादात्,व्यग्रतावशात् वा यद्भवतः पूजनं
न कृतम्, तत्सर्वं क्षम्यताम्” भन्ने भावले देवतालाई क्षमा माग्ने।
पुनः
प्राणप्रतिष्ठा आवश्यक ?
यदि
मूर्तिमा अत्यन्तै लामो समय पूजा
नभएको छ भने, संक्षिप्त
प्राणप्रतिष्ठा (मन्त्रजप, न्यास, हवन प्राणायामसहित) गर्न
सकिन्छ।
हवन
र जप :
गायत्री
जप, पुरश्चरण वा गृहदेवताका बीजमन्त्रजपसहित
होम गर्नाले अपचारदोष शान्त हुन्छ। मन्दिरमा विधिपूर्वक स्नपन–संस्कार र कहिलेकाहीँ पुनः
प्रतिष्ठा–समारोहसमेत गर्ने परम्परा छ ।
८. निष्कर्ष
प्राण
प्रतिष्ठा वैदिक–आगमिक परम्पराको हृदयस्थ संस्कार हो। यसले मूर्तिलाई
दैवी–चेतना–आश्रित अर्चनायोग्य स्वरूप प्रदान गर्दै भक्त–समुदायलाई आध्यात्मिक
मार्गमा संलग्न र सशक्त बनाउँछ।
विधिका चरणहरू—पूर्व–शुद्धि, अधिवास, आवाहन, न्यास, नेत्रोन्मीलन, पञ्च–प्राण आधान,
होम, अभिषेक र नित्य–सेवा—समुचित आचार्य–दीक्षा र मन्त्र–अनुशासनमा
सम्पन्न गरिएमा प्रतिष्ठा–फल स्थिर रहन्छ।
अतः प्राण प्रतिष्ठा केवल विधि होइन,
संस्कार, चिन्तन र समुदायिक जीवनको
एकीकृत साधना हो।
