परिचय
माघे सङ्क्रान्ति (मकर सङ्क्रान्ति) नेपाली संस्कृतिको एउटा महत्त्वपूर्ण र मौलिक पर्व हो । सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने दिनलाई 'मकर सङ्क्रान्ति' भनिन्छ। नेपाली जनजीवनमा यसलाई जाडो सकिने र न्यानो दिनको सुरुवात हुने पर्वका रूपमा लिइन्छ। नेपाली पात्रोअनुसार माघ महिनाको पहिलो दिन मनाइने यस पर्वलाई धार्मिक, सांस्कृतिक र स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले विशेष मानिन्छ ।श्रीमद्भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले उत्तरायणको महत्त्वलाई स्पष्ट पार्दै यस कालमा शरीर त्याग्ने योगीहरूको गतिको बारेमा भन्नुभएको छ:विशेषगरी सूर्य उत्तरायण हुने प्रक्रिया सुरु हुने भएकाले यस दिनदेखि दिन लामा हुने र रात छोटा हुँदै जान्छन्।
धार्मिक तथा पौराणिक पृष्ठभूमि
हिन्दू धर्मशास्त्र अनुसार उत्तरायणलाई सकारात्मक उर्जा र देवताहरूको दिन मानिन्छ। महाभारतको कथा अनुसार, भीष्म पितामहले आफ्नो मृत्युको समय रोज्न पाउने वरदान पाएका थिए। उनले पावन उत्तरायण सुरु नभएसम्म तीरको शय्यामा बसेर मृत्यु पर्खिएका थिए, जसले यस समयको आध्यात्मिक महत्त्वलाई प्रष्ट पार्छ। यस दिन पवित्र नदीहरूमा स्नान गर्नाले पाप पखालिने र पुण्य प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।
श्रीमद्भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले उत्तरायणको महत्त्वलाई स्पष्ट पार्दै यस कालमा शरीर त्याग्ने योगीहरूको गतिको बारेमा भन्नुभएको छ: अग्नि, ज्योति, दिन, शुक्लपक्ष र उत्तरायणका ६ महिनामा शरीर त्याग गर्ने ब्रह्मवेत्ता पुरुषहरू ब्रह्मलोक (मोक्ष) प्राप्त गर्दछन्। यही शास्त्रीय आधारमा भीष्म पितामहले सूर्य उत्तरायण नभएसम्म प्राण त्याग गरेनन् । भागवतको पञ्चम स्कन्ध (अध्याय २१) मा सूर्यको गतिको वर्णन गर्दै ज्योतिषीय र आध्यात्मिक पक्षको चर्चा गरिएको छ। जब सूर्य मेष र तुला राशिमा हुन्छन्, तब दिन र रात बराबर हुन्छन्, तर जब सूर्य मकर राशिमा प्रवेश गर्दछन्, तब उत्तरायण सुरु हुन्छ र दिनहरू क्रमशः लामा हुन थाल्छन्।
कूर्मपुराण, स्कन्धपुराण आदिमा पनि मकर सङ्क्रान्तिको पुण्यकाल र दानको महत्त्व यसरी उल्लेख गरिएको छ:
चरक संहिता र सुश्रुत संहिता जस्ता शास्त्रीय चिकित्सा ग्रन्थमा उत्तरायणको सुरुवातलाई 'आदान काल' भनिएको छ। यस समयमा प्रकृतिले प्राणीको बल सोस्ने हुनाले शरीरलाई शक्ति प्रदान गर्न 'स्निग्ध' (घिउयुक्त) र 'मधुर' (गुलियो) पदार्थ सेवन गर्ने विधान छ, जसको अनुसरण गर्दै हामी तिल र चाकु खान्छौँ।
खानपान र स्वास्थ्य पक्ष
माघे सङ्क्रान्ति भन्नाले हाम्रो मानसपटलमा तरुल, घिउ, चाकु, तिलको लड्डु र खिचडी को तस्बीर आउँछ। यसका पछाडि वैज्ञानिक कारणहरू पनि छन्: जाडो महिनामा शरीरलाई न्यानो राख्न तिल, चाकु र घिउ जस्ता उच्च क्यालोरी भएका खानेकुराले मद्दत पुर्याउँछन्।
तरुल र कन्दमूल: जमिनमुनि फल्ने कन्दमूल खानुलाई प्राकृतिक स्वास्थ्यका लागि लाभदायक मानिन्छ। माघी र खिचडी: मासको दाल, चामल र घिउ मिसाएर बनाइएको खिचडीले पाचन प्रक्रियालाई सन्तुलनमा राख्न सहयोग गर्छ। नेपालका विभिन्न समुदायले यस पर्वलाई फरक-फरक नाम र शैलीमा मनाउँछन् ।
सामाजिक सद्भाव
माघे सङ्क्रान्ति केवल एउटा चाड मात्र नभई परिवार र आफन्त मिल्ने माध्यम पनि हो। विवाहित छोरी-चेलीलाई घरमा निमन्त्रणा गरेर टीका लगाइदिने र दान-दक्षिणा दिने परम्पराले सामाजिक र पारिवारिक सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउँछ।
यसरी माघे सङ्क्रान्तिले हामीलाई प्रकृतिसँग जोडिन, स्वास्थ्यको ख्याल राख्न र विविधतामा एकता कायम गर्न सिकाउँछ। फेरिएको मौसमसँगै जीवनमा नयाँ उमङ्ग भर्ने यो पर्व नेपाली मौलिकताको एउटा बलियो आधार हो।
