कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीया सम्मका पाँच दिनलाई यमपञ्चक वा तिहार भनिन्छ। यस पर्वलाई दीपावली, यमपञ्चक र भाइटीका आदि नामले पनि चिनिन्छ। हिन्दू धर्ममा यो पर्व यमराज र लक्ष्मीदेवीको आराधनासँग सम्बन्धित अत्यन्त महत्वपूर्ण पर्व हो। यसको पहिलो दिनलाई कागतिहार भनिन्छ। यो दिन मानव र प्रकृतिबीचको सहअस्तित्व र सन्देशवाहक पक्षीप्रतिको कृतज्ञता प्रकट गर्ने दिन हो। हिन्दू धर्ममा कागलाई विशेष प्रतीकात्मक अर्थमा लिइएको छ —यसलाई यमलोकको सन्देशवाहक र मृतात्माहरूको प्रतीक मानिन्छ। यस दिन बिहान तेल लगाएर अपामार्ग टाउकामा घुमाउँदै स्नान गरिन्छ। त्यसपछि चतुर्दश यमको तर्पण गरी कुकुरको पूजा गरिन्छ। कुकुरलाई यमराजको दूत मानिन्छ। साँझमा नरक चतुर्दशी दीपदान गरी पितृहरूका लागि प्रकाशद्वारा मार्गदर्शन गरिन्छ। यसै दिनदेखि मन्दिर र घरमा दीपावली सुरु हुन्छ।
शास्त्रीय
आधार :
शास्त्रानुसार,
काग यमराजका दूत हुन्। गरुड पुराण तथा स्कन्द पुराण अनुसार मृतात्माका सन्देशहरू कागमार्फत्
यमलोकमा पुग्ने विश्वास गरिएको छ।
“काको हि यमदूतोस्ति
पित्रोश्च प्रियदर्शनः।”
अर्थात् — काग यमदूत हो र पितृहरूलाई प्रिय लाग्ने पक्षी हो। यसकारण तिहारको पहिलो दिन बिहानै कागलाई मीठा परिकारहरू अर्पण गरी उसको पूजा गरिन्छ, जसले दिवङ्गत आत्माहरू सन्तुष्ट हुने र अशुभ घटनाहरू टर्ने विश्वास रहँदै आएको छ ।
पूजनविधि
कागतिहारको बिहान घरको छत, बरन्डा वा आँगनमा भात, दाल, रोटी, र मिठाइहरू राखी कागलाई अर्पण गरिन्छ। कतिपय ठाउँमा यस अवसरमा दीप बाल्ने र टीका लगाउने चलन पनि छ। कागले परिकार ग्रहण गर्दा त्यसलाई शुभ संकेत मानिन्छ, र यदि नखाई उड्यो भने अशुभ संकेत मान्ने परम्परा पनि प्रचलित छ।
धार्मिक
र सांस्कृतिक अर्थ :
कागतिहार केवल
पक्षीपूजा नभई पशु पक्षीप्रतिको करुणा र सम्मान,प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता,दिवङ्गत र
जीवित बीचको भावनात्मक सम्बन्ध यी सबैको प्रतीक हो।
सामाजिक
सन्देश :
कागतिहारले
समाजमा परस्पर सन्देश र सम्बन्धको महत्त्व सम्झाउँछ। कागको माध्यमले सन्देश पठाउने
परम्परा प्राचीन कालमा पनि रहिआएको थियो। त्यसैले यो पर्वले सूचना–संवाद, सन्देश–प्रवाह
र पारस्परिक सम्बन्ध बलियो बनाउन प्रेरणा दिन्छ।
अन्त्यमा कागतिहार
केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई पर्यावरणीय चेतना, जैविक विविधताको सम्मान र आध्यात्मिक
सन्देश बोकेको पर्व हो। यमपञ्चकको आरम्भ यसै दिनबाट हुने भएकाले यो पर्व सम्पूर्ण तिहारको
आधार र शुभारम्भको प्रतीक हो। यस दिन कागलाई अन्न अर्पण गरी सबै जीवप्रति प्रेम, दया
र कृतज्ञताको भाव जगाउने चलन हाम्रो संस्कृतिको गहिरो सौन्दर्य हो।
