हरितालिका
तीज हिन्दु सनातन परम्परामा आस्था राख्ने नारीहरूको विशेषतः प्रिय र उत्तम पर्व
हो । यो व्रत
भाद्रशुक्लतृतीया तिथिमा गरिन्छ । यस दिन
अविवाहित कन्याहरूले उत्तम वर प्राप्तिको कामना
गर्ने र विवाहित स्त्रीहरूले
पतिको दीर्घायु, सौभाग्य र अखण्ड सहवासका
लागि उपवास बसेर शिव–पार्वतीको
पूजा आराधना गर्ने परम्परा छ ।यस दिन
महिलाहरू उपवास, पूजा, भजन र शिव–पार्वतीको उपासना गरेर सौभाग्य, दीर्घायु,
र पारिवारिक कल्याणको कामना गर्दछन्। यसको पौराणिक आधार
पार्वतीजीको तपस्या र शिवजीसँगको दैविक
विवाहसम्बन्धी आख्यानमा आधारित छ ।
पौराणिक
आख्यान :
देवीभागवत,
शिवपुराण, स्कन्दपुराणहरूमा हरितालिका तीजको व्रतोपासना र व्रतकथाहरूको आख्यान
पाइन्छ । विशेष गरेर
शिवपुराणको पार्वती खण्डमा पार्वतीले शङ्कर जीलाई प्राप्त गर्न गर्नुभएको आख्यान
रहेको छ ।
कथाअनुसार—
पार्वतीजीले पूर्वजन्ममा दक्षप्रजापतिकन्या सतीको रूप धारण गर्नुभएको थियो। सतीले शिवजीलाई पति स्वीकारे पनि दक्षप्रजापतिले अपमान गर्दा योगाग्निदग्धा भई पुनः हिमालयकी पुत्रीका रूपमा प्रादुर्भाव हुनुभयो। यस जन्ममा पार्वतीजीले पुनः भगवान् शिवलाई पति प्राप्त गर्ने संकल्प गर्नुभयो। एकदिन नारदजीले हिमालयराजलाई पार्वतीको विवाह विष्णुसँग गराउन सल्लाह दिनुभयो। तर पार्वतीजीले मनमा शिवबाहेक अरू कसैलाई पति नमान्ने अटल सङ्कल्प गर्नुभयो। त्यसबेला आफ्नी सखीसँगै वहाँ घोर वनमा गएर कठोर व्रत, उपवास र तपस्या गर्न थाल्नुभयो । त्यसै तपस्याबाट प्रसन्न भई भगवान् शिव प्रकट हुनुभयो र पार्वतीलाई पत्नी रूपमा स्वीकार गर्ने वरदान दिनुभयो । यही प्रसङ्गलाई हरितालिका तृतीया–व्रत को मूल आख्यान मानिन्छ।
पौराणिक
आधार :
नामास्य व्रतराजस्य श्रृणु देवि यथाभवत् । आलिभिर्हरिता यस्मात् तस्मात् सा हरितालिका । तस्यां कृत्वा व्रतमिदं लभ्यं सौभाग्यमक्षयम् ।
(अर्थ:
‘हरितालिका’ नामको यो व्रत पालन
गर्दा स्त्रीले अखण्ड सौभाग्य प्राप्त गर्दछन् ।
"भद्रमासे शुक्लपक्षे तृतीया याऽभिजायते। सा हरितालिका प्रोक्ता सर्वसौभाग्यकारिणी॥"
(अर्थ:
भाद्र महिनाको शुक्ल पक्षको तृतीयालाई हरितालिका भनिन्छ। यसले स्त्रीलाई सम्पूर्ण
सौभाग्य प्रदान गर्दछ।)
व्रतविधिः
१. महिलाहरू अघिल्लो दिन (द्वितीया) हरिहर
मन्दिर वा शिवालयमा हरितालिका
व्रतको संकल्प लिन्छन्।
२. तृतीयाको दिन रात्रिसम्म जलपान
नगरी निराहार उपवास गर्छन्।
३. शिव–पार्वतीको माटोको
प्रतिमा बनाई विधिपूर्वक पूजन
गरिन्छ।
४. देवीपार्वतीको कठोर तपस्याको स्मरण
गर्दै भजन, कीर्तन, र
नाचगान गर्ने परम्परा रहन्छ।
५. चतुर्थीको दिन बिहान व्रतउपवास
पारण गरिन्छ।
हरितालिका
व्रतको फल :
शास्त्रमा
यो व्रतको फल यसरी वर्णन
गरिएको छ—
"कन्याऽपि लभते सौम्यं पतिं लक्ष्मीसमन्वितम्। सुपत्नी भवति स्त्रीणां सदा सौभाग्यसंयुता॥" (व्रतकथासङ्ग्रह)
(अर्थ:
यो व्रत गर्ने कन्याले
मनोहर, लक्ष्मी–सम्पन्न पति पाउँछिन्। विवाहित
स्त्री सदा सौभाग्ययुक्त रहन्छिन्।)
अन्त्यमा
:
हरितालिका तीज केवल एक धार्मिक पर्व मात्र नभई नारी आत्मबल, श्रद्धा र शिव–पार्वतीको दैविक प्रेम–सङ्गम को प्रतीक हो। यस व्रतमार्फत महिलाले आफ्नो पतिप्रति अखण्ड समर्पण, सौभाग्य र पारिवारिक समृद्धिको कामना गर्दछन् । पौराणिक आख्यानले यो पर्वलाई अझ अर्थपूर्ण बनाएको छ, जसले आज पनि नेपाली समाजमा ठूलो सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व राख्दछ।
